أبو علي سينا ( مترجم : عبد الرحمن شرفكندى " هه ژار " )

389

قانون ( فارسى )

اگر سبب اسهال قرحه در معده باشد ، از پوسته‌اندازى كه با اسهال آيد مىتوانى آن را بشناسى و نشانيهاى ديگر قرحه را نيز مىدانى ! اگر جمع آمدن بلغم لزج در معده سبب اسهال شده است ، بر بلغمى كه با مادهء اسهالى بيرون آيد باد شكم و قرقر نيز گواهند . در حالت اسهال بلغمى بيمار احساس مىكند كه چيزى سنگين از معده‌اش مىلغزد . اگر اسهال از قرحه باشد ، در حالت اسهال پايينيهاى معده به درد آيد . اگر علامت قرحه و علامت لغزش معده يا لغزش غذا در معده نبود و درد احساس نشد و بلغمى با اسهال نبود ، اسهال از سوء مزاج است . توضيح اينكه : اين اضافه كه نقل شد ، در چاپ مصر به صورت پراكنده آمده‌اند و به كلى از قلم نيفتاده است . م . اگر نيروى گيرنده و نگهدارندهء غذا در معده ناتوان باشد ، مادهء اسهالى به سرعت بيرون آيد . سرعت مىآيد و همگى يك دفعه در اندازهء زياد بيرون نمىريزد ، بلكه بارهاى پياپى دارندهء معده به قضاى حاجت مىنشيند و كم‌كم آن را بيرون مىدهد . اين ناتوان شدن نيروى نگهدارنده و دفع‌كنندهء معده اكثرا از اثر سرما و سردمزاجى است . اگر ناتوانى در نيروهاى معده هست امّا نيروى هضم‌كننده ناتوان نيست . آنچه در اسهال بيرون مىآيد كاملا خام و هضم نشده نيست و در اثناى ماندنش در معده تا اندازه‌اى به هضم رسيده است . اگر اسهال معده از لغزش غذاى رطوبى است ، رطوبتهايى كه همراه اسهال است آن را آشكار مىسازند . اگر معده به قرحه مبتلا است و از اثر قرحه لغزش رخ داده است يا جوش پديد آمده در معده سبب اسهال شده است ، نشانيهاى قرحهء معده را با خود دارد كه مادهء پوست‌كنى با قى آيد و جوش در دهان پيدا مىشود و درد و آزار نيز احساس مىشود . بقراط فرمايد : « كسى كه لغزش روده دارد ، قى كردن به زيان او است » . اينجا سبب را ذكر نفرموده است . اگر سبب اسهال از سوى مغز باشد و نزله‌ها برانگيزانندهء اسهال باشند ، نشانيهايش اين است : 1 - علامت سوء مزاج مغز پيداست . 2 - نشانى از مادهء نزله‌اى كه از مغز آيد پيداست . 3 - اسهالى كه از اثر نزله‌هاى مغزى باشد در نوبت‌هاى مرتب آيد . در كتاب عجيب آمده است : « اگر كسى اسهال دارد و اسهال از اثر لغزش در روده‌ها است و جوش سفيدرنگ به اندازهء يك دانهء نخود بالاى دنده‌ها در پشتش پيدا شد و ادرار زياد داشت ، فورا در اثناى همان يك ساعت مىميرد » . اگر ابتلا به اسهال از اثر نارسائى كبد است ، نشانيها را در باب بيماريهاى كبد ذكر كرديم . همچنين علامات بيماريهاى وريد باب را نيز بيان نموديم .